v.
I. V. tr. d.
A.
(1) Tirer (qqc. d'un endroit).
●(1499) Ca 195b. Tennaff. g. traire. ●g. fortraire. b. tennaff en maes. ●(1557) B 332. Eff a deuz quen prest oar estoe / Do tennaff a scrap dre apoe / Da pechiff ouz Doe an roe pur, tr. «Il vint à bout, à force d'efforts, de les amener à pécher contre Dieu, le saint roi.» ●(1575) M 1945. Ahane ho tenno, tr. «De là il les tirera.»
●(1827/29) VSA 1305. tenan arhand dives ar vours, tr. «tirer l'argent de sa bourse.» ●(1849) LLB 701. ou huenat, tenein ol el lezeu. ●(1877) EKG I 254-255. ha tenna, divar bouez he zillad, an Aoutrou Cloarec er meaz.
(2) Soustraire, ôter.
●(1659) SCger 113b. soustraire, tr. «tenna.»
(3) Tirer, tracter.
●(1633) Nom 32a. Equus helcyarius ; cheual qui tire nauire ou autre chose : vn march tennaff, da tennaff listry pe traezou all.
►absol.
●(c.1500) Cb [yeu]. g. qui est mis soubz ioug : comme beuff ou vache. b. loezn starnet da tennaff.
(4) Attirer, entraîner.
●(1575) M 1546. Maz queux da tennaff den, bizhuicquen da penet, tr. «Qu'il s'efforce d'attirer l'homme à jamais au châtiment.»
(5) Arracher, extraire.
●(1633) Nom 176a-b. Forfex, odontagra, dentiducus, dentarpaga : pincette ou tenaille pour tirer vne dent : pincedou, tanail pe turques da tennaff an dent.
●(1744) L'Arm 17a. Arracher, tr. «Teennein.»
►absol. Arracher (des pommes de terre, etc.).
●(1964) KTMR 36. edom on-daou endro d'ar patatez, unan o tenna hag egile o tibab.
(6) (en plt d'un liquide) Tirer, puiser.
●(1633) Nom 159b-160a. Haustrum : seau à puiser l'eau : saill da tennaff dour. ●161a. Epistomium : robinet : vn tuellen, vr canel da tennaff guin. ●161b. Haustrum : dequoy on tire le vin : ep gant hiny ez tenner an guin.
(7) Tennañ gantañ : tirer ver soi.
●(1633) Nom 221a. Cæcias : Ventus inter Caurum & Septentrionem flans : Northouëst : Noruoüest, vn auel á tenn gantaff an coüabrennou.
(8) Tendre.
●(1650) Nlou 213. Staguet voe outraig gant, tachaou, / Tennet maz contet é Ioentaou, / d'ren oll mempraou en en-claouat, tr. «Il fut outrageusement attaché par des clous, / si tendu qu'on comptait ses jointures, / par tous les membres on le ferra.»
(9) Faire venir.
●(1938) DIHU 323/74. tennein (v. a.) faire venir : Tennet em eus el lévr-man a Bariz.
(10) Tennañ an neudenn : filer.
●(1922) EOVD 225. mes e ouié neoah kemér hé hegil ha tennein en neden.
B.
(1) Tennañ an anal : respirer.
●(1633) Nom 62a. Amystus : le boire sans respirer ou reprendre son haleine : an effaff ep respiraff, ep tennaff an halan. ●259a. Asthma, suspirium : difficulté d'haleine vehemente : difficultè bras á halan, pa na hell vn den tennaff è halan nenet (lire : nemet) gant poan bras.
(2) Tennañ ur c’hrogad : assurer un temps de travail.
●(1910) MAKE 36. goude beza tennet eun hevelep krogad.
(3) Tennañ soñjoù : se faire des idées.
●(1911) DIHU 68/203. Hag en diù voéreb de dennein chonjeu.
(4) Tennañ bro : faire de la route.
●(1710) IN I (prefaç) iii. evit ma c'hallo eurussoc'h a se tenna bro hacc avanç en hent eus ar vuez devot.
●(1936) CDFi 14 Mars. ne vezan ket pell evit tenna bro gant va divesker hir.
(5) Tennañ droug àr ub. : (?) causer des ennuis à qqn (?).
●(1910) ISBR 95. Aktar, eskob Nañned, drestol, e glaské tennein droug ar er Vreihiz.
(6) Tennañ anv : mentionner.
●(1943) VKST Du 388. peogwir ec'h eus tennet ano eus an atant-se. ●389. c'houec'h miz a oa abaoe m'o (lire : m'eo) bet tennet ano evit ar wech kenta.
(7) Tennañ tan : faire une étincelle (pour allumer, tirer, etc).
●(1633) Nom 164b. Igniarium, ignitabulum : fusil : ur fusill, vnan da tennaf tan. ●Rapere in fomite ignem : exciter le feu : tennaff tan.
●(1878) EKG II 51. tenna tan hag elumi va fennad goulou koar.
(8) Tennañ un dro da ub. : jouer un tour à qqn.
●(1919) BSUF 6. tennein un dro de Uisant ha gobér bourd geton.
(9) Tennañ un taol fin da ub. : jouer un bon tour à.
●(1894) BUZmornik 300. eunn heretik a reaz ann neuz da veza klanv evit tenna eunn taol fin d'ar Zant.
(10) Tennañ e daol : réussir son coup.
●(1910) MAKE 20. easoc'h e vefe d'in tenna va zaol ma vije ledet eun dra bennak dindan ar wezenn evit souplât va lamm.
(11) Tennañ un taoliad da ub. : jouer un tour à qqn.
●(1889) ISV 394. list ac'hanon, ha me ia da denna eun taoliat d'ar goas-se.
(12) Tennañ penn : quitter.
●(1894) BUZmornik 85. Ann intanvez-ma a ioa oajet a bevar bloaz ha pevar-ugent, ha ne denne penn euz an templ.
●(1908) FHAB Even 178-179. ne denne penn divar dro ar c'hadoriou-kovez.
(13) Tennañ dour : faire eau, prendre l'eau.
●(1890) MOA 227a. Mes souliers font eau, tr. «va boutou a denn dour.»
●(1905) HFBI 552. ar vatimant a dénné dour. ●(1960) BAHE 24/19. ur vag kozh, laosk he framm hag o tennañ dour a bep tu.
(14) (marine) Tennañ ar roeñvoù : tirer sur les rames.
●(1633) Nom 155a. Remum agere, remis incumbere, impellere remum : gascher, tirer à l'auiron, ramer, voguer : reuyat, roueuat, vogaff, tennaff an roueu.
(15) Tennañ ar gwenn : tirer au but.
●(1633) Nom 185b. Collimare, collineares : tirer ou toucher au blanc : tennaff pe squeiff an guen.
(16) Tennañ heg ouzh ub. : fâcher qqn.
●(1659) SCger 174b. ober tennaëc ouz e dat, tr. «fascher son pere.»
(17) Tennañ war ub. : tirer sur qqn.
●(1963) LLMM 99/264. Tec’h alese, emezañ, penn bastard a zo ac’hanout ; anez-se e tennin warnout.
C. Loc. verb. Tennañ-didennañ : tirer de côté et d'autre.
●(1927) GERI.Ern 99. tenna-didenna, tr. «tirer de côté et d'autre.»
II. V. tr. i.
(1) Tennañ d'e hent, d'ar gêr... = mont en hent, d'ar gêr.
●(1910) DIHU 60/87. «Difréet tennein d'hou hent, arlerh er skol, ma n'hou pou ket droug é pont-er-Lé.» (...) Doujet e oé Diaul pont-er-Lé. Er fin, dén ne horté de dennein d'er gér ma vezé deit é gourz de labourat. ●(1939) RIBA 103. Hag ean tennein d'en Arvor.
(2) Tennañ diouti : souffrir.
●(1908) DIHU 35/74. Tri miz e oé bet Job é ten dohti. Donet e hras endro de vout iah.
(3) Tennañ ouzh ar marv, d'ar marv : être à l'agonie.
●(c.1718) M 325/422) (N 1/31 - O 32/70 - P 71/219 - Q 220/242 - R 242/426) (S 1/138 - T 149/251 - U/V/W 252/343 - Y 343/344 - Z 344/345)">CHal.ms i. agoniser, tr. « bout en é bassion, e verüel é tremen, tennein d'er maruu'. » ●(1732) GReg 20a. Il est à l'agonie, tr. «Van[netois] Bout e ma e ténnein doh er marv.» ●(1744) L'Arm 245b. Moribond, de, tr. «A zou é tennein d'er marhuë.» ●(1790) MG 312. un dén é tennein doh er marhue. ●(1790) MG 312. un dén é tennein doh er marhue.
●(1829) CNG 123. A pe dosteï en termén-garhue, / Ma vein é tennein doh er marhue. ●(1891) CLM 48. Épad ma oé é tennein doh er marv.
●(1909) DIHU 54/374. Pel a zoh Breih en ur ganprig iein ha tioél, astennet ar ur gulé kalet groeit get plouz, ur voéz iouank-flam e denné doh er marù... ●(1913) THJE 44. ur hroèdurig a dri blé hantér e oé ker klan ma tenné déjà d'er marù.
(4) Tennañ ouzh : être en train de souffrir de.
●(1941) DIHU 358/245. goude en devout sellet doh é vab é ten doh é gohad.
(5) Tennañ ouzh = bezañ o lavarout udb.
●(1911) DIHU 68/204. santigeu en overen bred ne huéleint ket nitra é tennein doh ou fedenneu. ●(1932) BRTG 22. dihoal e hrè a gavet er person é tennein doh é bedenneu aveit dihoal doh é chabouteu.
(6) Tennañ gant e hent : aller son chemin.
●(1909) DIHU 52/348. Tennet pelloh get hou hent.
(7) Tennañ war-zu : se diriger vers.
●(1902) PIGO I 194. hag e tennjont o-daou (...) war-zu eur warem vihan. ●(1907) AVKA 140. evid tenna wardu Lenn ar Galile. ●290. evid tenna war du mene an Olivet.
(8) Tennañ da fall, da vraz, da zroug : tirer à conséquence.
●(1868) KMM 110. Un dra eo ac a denn da vraz.
●(1905) IMJK 292. Er sort divizeu-zé e den liés de zroug. ●(1911) BUAZperrot 388. Eun dra vihan hag a denn da vras ! ●(1913) THJE 42-43. én treuigeu distér èl én treu hag e denn de vras. ●(1921) GRSA 223. ne uélé ket é hellè kement-sé tennein de zroug dehon. ●(1936) LVPR 87. Met deus an dansou a rear, hirio, ne c'heller lavaret netra nemet e tennont, atao, da fall. ●(1949) LLMM 17/22. Un dra bennak ac'h eus da ziskleriañ, un dra hag a denn da vras hag a rankan gouzout hepdale.
(9) Tennañ da beoc'h : faire la paix.
●(1939) RIBA 153. Tennamb de beuh, emé er melinér !
(10) Tennañ d'ar sort : tirer au sort.
●(1878) EKG II 154. stourmadek an dud iaouank a dlie tenna d'ar zort.
►absol.
●(1868) FHB 175/152a. an drederen euz an dud iaouank so bet o tenna.
(11) Tirer (au fusil).
●(1866) FHB 74/175b. ha ma chome ar c'hi eus ho fuzil en antervant sounnet pa zeant da glasc tenna. ●(1878) EKG II 183. Red eo d'eoc'h divergla ho fuziliou en eur denna var ar c'houeriad-man.
●(1908) PIGO II 168. e vantas e fuzuilh da dennan. ●(1909) KTLR 228-229. An den iaouank a vantaz he bistolen hag a dennaz var ar c'hrac'h koz.
(12) Tennañ d'ar gwenn, er gwenn : tirer au but.
●(1732) GReg 126a. Donner dans le but, tirer dans le but, tr. «Tenna èr güeñ.»
●(1877) EKG I 285. n'en doa nemet tenna varnomp evel tenna d'ar guenn.
(13) Tennañ d'an armoù : (?) s'entraîner au maniement des armes (?).
●(1633) Nom 132b. Catadromus, decursorium, Troiam ludere : lieu pour iouster : læch pe plaçc euit stourm, euit tennaff dan armou. ●206a. Brauium : pris de la iouste : an pris á gounezer ò tennaff dan armou pe ò gouren.
(14) Tennañ war : tirer sur, ressembler à.
●(1633) Nom 68a. Mala sanguinea, rubelliana, rubella, purpurea : pomme de rouueau : aualou pourpr, ò tennaf voar an ruz. ●124a. Rubidus : rougeastre : ruzic, ô tennaff voar an ruz. ●278b. Acidum : aigre, sur, tirant sur l'aigre : ius ò tennaff voar an ægr.
(15) Tennañ da : viser à, tendre à.
●(1659) SCger 117a. le tout tend a cela, tr. «pep tra a vis, ha den da quement-se.»
III. V. intr.
(1) Tennañ da ober diouzh ub. =
●(1868) KMM 266. n'euz guir devosion ebed da Vari, nemet pa denner da ober diouti ac evelti.
(2) Aller.
●(1939) RIBA 162. Tennet pelloh ha hujet ardran de zichistra.
(3) Tennañ gant : tirer à.
●(17--) TE 34. é tènnein guet un arbalastr.
●(1838) OVD 209. En hanni e denne guet un arbalastre.
(4) Aboutir.
●(1906-1907) EVENnot 26. (Kamlez) N'ouzon da bara a denno an traou man reuz awalc'h e lakaont er vro bopred, tr. «aboutiront.»
(5) Tennañ àr-dreñv : reculer.
●(1849) LLB 1397. er mor e den ardran. ●1529-1530. er meud kalonekan / E grein ar é ziwhar, e den ardran.
●(1906) HIVL 112-113. Mes goap e oé get hé tennein ardran. ●(1942) DHKN 16. hirisein ha tennein ardran.
(6) Tennañ àr-dreñv : tirer au flanc.
●(1926) DIHU 177/43. Un digaré vat e gavè peb unan aveit tennein ardran.
IV. V. pron. réfl. En em dennañ.
A. Aller dans un lieu.
(1) Se retirer.
●(1575) M 566. Ha da muy Pinigenn, á crenn en emdennas, tr. «Et se retira pour mieux faire pénitence.»
●(1763) SE 42. an dut a gommanças guisq guasq d'en em denna. ●(1792) BD 481. enem dennomp ahan, tr. «Retirons-nous d'ici.» ●1222. enem den avesq tut doue, tr. «Retire-toi de parmi les gens de Dieu.»
●(1878) EKG II 180. poent oa en em denna d'ar gear. ●(1889) ISV 120. ar bars coz (…) en em dennaz a douez ar ganfarted.
●(1915) HBPR 70. ar zoudardet hag ho belek en em dennas ker lostok ha tra.
►[empl. comme subst.]
●(1911) BUAZperrot 76. N'eo ket ar stad eo a ra ar zantelez / An en em denna enni, an hini eo !
(2) Se retirer (dans un lieu).
●(1868) FHB 191/273a. en em denna en eur gouent chartreuzed. ●(1894) BUZmornik 204. en em denna ez-veo enn eur garrek kleuz, evel enn eur bez. ●(18--) SAQ I 199. Ha Jonas (...) en em dennaz var eur menez, ha sevel eno eun disheolien evithan.
●(1911) BUAZperrot 660. ec'h en em dennas en eur manati. ●(1934) PONT 20. Ar bugel 'en em dennas e kichen an Aoter, e tu an aviel.
(3) Sortir (d'un lieu).
●(1889) ISV 384. abouez poan avoalc'h oc'h en em denna er meas dre an toull prenestr.
(4) En em dennañ d'e hent =
●(1857) LVH 60. hag en douguein d'hum dennein a nehou é hunan d'é hent.
B. Se tirer d'une situation.
(1) S'en tirer, s'en sortir, se débrouiller.
●(1869) FHB 248/310a. eur c'haozeour a oa, ha gouzout a ree en em denna.
●(1907) FHAB Ebrel 34. D'ar re-ma, an aot. Pap a roio peadra da len ha da zeski, a lavaro dez'ho penaoz en em gemeret da sevel kement emgleo a zo mad d'an oll labourerien ober evit en em denna essoc'h e kreiz emmolc'h ar bed. ●(1911) BUAZperrot 857. Gellet en divije en em denna brao bras er bed. ●(1914) MAEV 188. lez da gas, emon-me, mar gellan en em denna kempen ac'halen, m'em bezo traou da gonta divezatoc'h ! ●(1949) KROB 17/5. Eun tieg a zo ret dezañ en em denna e unan gant al ludueier a bep seurt.
(2) En em dennañ diviz : (?) s'en tirer à bon marché (?).
●(1744) L'Arm 24b. Je me suis retiré bague-sauve, tr. «Mé méss um deennétt divahin ou diviss ha divahein.»
(3) En em dennañ divac'hagn : s'en tirer indemne.
●(1908) PIGO II 180. Ar re oa 'n em dennet divahagn eus an tol trap-man, o devoa kerc'het kolo hag a glaske peadra da vont da zikour o c'hensorted manet war an dachen.
C. Se tirer un coup de fusil.
●(1971) BAHE 68/25. En em dennañ = en em lazhañ gant un tenn (fuzuilh).
V.
(1) Tennañ hebiou : se tromper, échouer...
●(1958) (T) *Jarl Priel LLMM 69/258. Ur wech ouzhpenn, Aotrou, hoc'h eus tennet e-biou.
(2) Na vezañ eus an tennañ kentañ : ne pas être bien malin.
●(1978) (T-Plougouskant) PBPP 2.2/515. N’eo ket eus an tennañ kentañ, tr. J. le Du «il n’est pas de la première tirée /il n’est pas bien malin/»
(3) Tennañ c'hwibez : voir c'hwibez.
(4) Tennañ flugez da ub. : voir flugez.
(5) Tennañ preñved diouzh fri ub. : voir preñved.
(6) Tennañ ur c'haer a zraen eus a droad ub. : voir draen.
(7) Tennañ plouzenn(ig) : voir plouzenn.
(8) Tennañ plouz berr : voir plouz.
(9) Tennañ pizenn : voir pizenn.
(10) Tennañ / Tenno ar vrochenn : voir brochenn.
(11) Tennañ e galon eus ar vizer : voir kalon.
(12) Tennañ e galon eus an dienez : voir kalon.
(13) Tennañ ar galon diouzh ar baourentez : voir kalon.
(14) Tennañ an dreuflezenn da : voir treuflezenn.
(15) Tennañ un dro louarn : voir louarn.
(16) Tennañ e dreid : voir treid.
(17) tennañ ar c'hezeg war e dreid : voir kezeg.
(18) Tennañ e daol : voir taol.
(19) Tennañ taolioù kamm : voir taol.
(20) Tennañ un taol : voir taol.
(21) Tennañ e bleg : voir pleg.
(22) Tennañ e demproù gant ub. : voir temproù.
(23) Tennañ an dour diwar brad un all : voir dour.
(24) Tennañ e spilhenn : voir spilhenn.
(25) Tennañ begig e spilhenn : voir spilhenn.
(26) Tennañ e spilhenn eus ar c'hoari : voir spilhenn.
(27) Tennañ karotez : voir karotez.
(28) Tennañ ur silienn : voir silienn.
(29) Tennañ ar skeul er solier : voir skeul.
(30) Tennañ tan àr e gein : voir tan.
(31) Tennañ tan : voir tan.
(32) Tennañ gwad eus dent ub. : voir dent.
(33) Tennañ dour eus dent ub. : voir dent.
(34) Tennañ ar c'hazh a-zindan ar gwele : voir kazh.
(35) Tennañ mat d'e damm : voir tamm.
(36) Tennañ laezh digant un tarv : voir laezh.
(37) Tennañ un dant da ub. : voir dant.
(38) Start ar foenn da dennañ : voir diaoul.